Paoyi Shongphung eina Ānao Ngalāva Seinotla

Paoyi Shongphung eina Ānao Ngalāva Seinotla

Achālakha Paoyili Shongphung hoda marānao ākha leisai.  Ava eina āvāvana thāklāk eina nothā kahaiwuivāng eina āva nganuilāk eina sei homzai.  Ana seihomphungli āmāng eina seihom māmānlaga pamrākrākkahai eina āna leikhon eina siluila simukla kachungkha sāhailaga leikhon sei chi hom nganaoa.  Leikhonsei chi sei kachang tākam eina lomlom eina laolao ngawo zatta.  Rimarā sei eina kazat chi theilaga ala matakkhakhaowa.  Ana seihomphungli ākasā hi mi khipālikha mahāngmana, kachitheila machitheilākmana.  Naoshinao sāthui haokida tangkachida chithāda hom nganao chinga.

Sei homzālaga kharar eina ngalā khuilaga shim pān(tung)haowa.  Kazing kumuda aramwui Langjin phaniya-uwa.  Paoyi Langjin phanit hiya nitreivana.  Kum kachida September āthit eina October okhā dawui angachaili phanit hi sāchinga.  Phanit hili leih khalo-khayor kharao kharang kachungchungva rashā rāphanglaga, leih rākhalona rālo, rākhayorana rāyorda mi nganotlāka.

Leih nganongda mi nganotIākkahai chithārānli āna leingaphali riksi ākha zangyora, riksi chieina har akha samphanga.  Hai chi zangyorlui, har man chieina fa ākha samphanglui, fa chi leihngaphali zangyorluilaga hok ākha samphanglui, hok chi yorkhuiluilaga seinao ākha samphanga. Hithāda sāda āna riksi eina leih sālaga chithang zimiksho māngli seinao ākha samphanghaowa.

Tangkhul leinganongli Paoyi leinganong hi āming zatmeithuiya.  Tangkhul ithumwui khangachā phanit, kachida leih khangaphamaya.  Shāmzingli leih khangapha mangachāmana.  Kha chithālala Hunphun Leingaphaliso thang ngathor kachida mi teomeimei leih rānganong chinga.  Hi ithum thotlila nganongsā kachina.  Phanit lei nganongliso Langjin phanit hi, phāmeikap kachiwuivāng eina phanit āming zatmei thuiya.  Langjin phanit hile mi sorngasaida kharāwuivāng eina khorla shingkei māng eina khamangna. Khami shimāli khor rathārlāk eina makhuimi lengmana.  Phanit hiwui khor mangphālākhaoda Tangkhulna chānjam ākha sai.

PA0YI RAKHAN SHAI —Tui hiwui kakhalat hina.  Langjinli khavā ākhana Langjin phanitwui rakhan shaikaphāna hāngkhavai maleimanada hang iji.  Chieina mavāshailāk kachia mi ākhana, ‘ma, shai phāya’ da hāngsangrā phāphā iji.  Hiwui tui hieina khuilaga makathei makashā mina theiya shāyada hāngsangrā phāphā akha, chikathā mi chili ‘Nava Paoyi Rakhan shai thālākli’ da chānjam tui hi matuiya.

Hiwui phanit hili leih sālaga Shongphungna kachungkha tongkhuihaira. Hi awui leihsak kathem kalā khamanai ākhana.  Varena zāvairanoda yar sākha leih sālala sānapnaphai phalunga, thingphung luivālala samnapnap eina shokngaroklāk phalunga.  Ot saikora Kasā Akhavā Varewui hanyar sera.

Atam ākhali āna lamli yaothuivai.  Yaothui khavā eina seihomphung akhali silui kachungkha surkha phāzāzatsai.  Chieina seibing chi kachiwui seikhalada āyanga, ānā āyanglaga āramwui sei maningsāmana.  Chieina ānā, ‘Seibing hi khamāngna, khi khawui sei khala’ da ānā awui shimli homkor unghaowa.  Homung kahai eina khipānakhala, khi khanakhala mangathingralākmana.  Chieina seibing chi awui sāserhaowa.  Seibing chi keilaga shāngsang mamānhaowa.  Khala sei khayor khuilaga chiwui āman eina lui khamathāthāva losanghaowa.  Varena lumashanmida chiyākha sitmaritlāk eina okthui kasā chi āra kashāngna hāngkhavai maleila ngator ngahok lākhaira.  Ana shānglākkahai eina marānsāda ngalungla shimen sanguwa, thingla suisanguwa.  Kum kachida khāngchinghaowa.  Āwui marān kasā chia sorngasailāk eina sākahaina.

CHUM RĀKASA — Atam ākhali āwui shimli Langdang mayar khanina chum rāsā miya.  Ani khanili chum mathāda sāmihairano kachiwuivāngla khala āwui kashāng theivai rano kachila, chili lāngda āshiwuiphākashak phākazā kaja phāzā phāzāt hithālateida theivai rano chihaoda anili thang kachida phāzāt hāda khai-sāmāng hangmi maya.  Khala khorla vaitei malaopop eina shingkeimāng mang ngasaksak jiya.

Ara anila chum chi rakkhui haoda āramli unghaowa.  Anina unglaga Shongphungli kathanikhalada laa ākha phokchiphun rai.

‘Paoyi Shongphung ngachān seisei lungva rākhalang shunga.  Khalangshung khalangshung, Paoyi varei sāmthā vaina khalang shunga’.  

Aniwui laapho chi āli sharā kachieina malungvātlākhaowa.  Khamai shia ili hiyākha mashātta laa kaphok hiya I mamayā lākmara.  Anili sāthat hai phalunghaorada āwukli tarākha chukmajahaowa.  Chieina āna ānili hovā phalungra chihaoda, āni marā ranglakha khor mangphalāk eina kheisanghaowa.  Khor chi āra rarura, mangpaishap haora kachieina, ānili raloda pao eina hovāhaowa.  Shongphungna ānili horā haira kachieina ānila āniwui laapho chi āli shavā hairaladeida phaninghaowa.  Ani ngasan ngarokuwa, kho vaosa kho! Malei luimana, inina sākapaipai eina āli masot āsā haosada vā-uwa.  Ani kharā eina āna, ‘Nani rārālā’ da ngahān-uwa.  Anina ngahānkai, ‘Ma, amei, nana rāluda hāng shirāt kharā eina inili khi hāngni khanā da āja kharāna’ da ngahānkai.  Shongphungna hānga, khi kasak kha maleimana, kha nanili leishinā haida, iwui chum rākkhame khanili lumlao eina khangaso pamsada hokharā maya. Shimli kāpamlu da kāpamlaga āpreivali khor mathun miluda shingkei chi vaitei māng eina khuimiya.  Khala āni kharā eina hok kathaova ākha taithathaowa.  Khala āna āwukli hithāda phaninghaowa kaja ina ānili mathāsek eina phāchizāt kazakzaklaga āshama ani marip kahaieina ānina ili laa kaphok chi sāngasakra,

laga ili mashātta Iaa phoksā-akha ina ānili sāthathaora da ngarānhaowa.  Kha chithā ichilala laapho chi nganāfara chihaoda āniii mathānthup eina phāchizātta.  Chithang ngayā chi āthum lumlao chān ngazek nganaoda shaohāhā eina pama.  Apreivāli vaitei māng eina shingkei chi rara eina khorām mangasunta ngasaklākla tākkatorngasaka.  Hoksāla sāpher khamahorhorva chi khala āwuk sāla hangkazak hangkazak zaklaga kasāthei katup hanshi eina katupseo sanghailaga khongphei khatkha khorli ngapa ngasaka.  Shongphungla sā khongphei khaikha āmakāli lunghailaga khor ngapapama. Ngayā sailung kachi eina āhum kathum chi maikāshaphaoda phākashak alung zanglākhaowa.

Chieina Shongphungna ānili ngahāna, ‘Mina kahānga nanina iii laa phokaji.  Chieina laa chi kathākhala ili kasāchithei yanglu.  I shangai lāka.  Laa chi shāngailāk kahaiwuivāng eina ina nanili rāluda hokharāna.’

Anina ngahānkai, ‘Ini nali khi laakha maphoklākmana, nali khipāna hāngkhala’, da manarim eina, nganānkai.

Tui chi kashā eina Shongphungna hānga, ‘Imāk khani! Ithum lumlao eina laa kasā nganā yangsava, naniwui laapho chi kasāyang kachanglu’ da kaso haowa.

Chieina ānina, ‘Sāchitheira, inina nawui kasā khavā khala kashāng khareng hi theilaga nali masotmida masot laa ākha phoka. Amei, nana nganā ngai-akha inina sāchitheiga’ da hānghaowa.

Chieina Shongphungna hāngluiya, ‘Āmmavei, lumlaopam eina pamlaga kasāchithei yanglovā, I shāngai lāk eina lelli’.

Chieina ānina laa chi sāchitheiya:

‘Paoyi Shongphung ngachān seisei, lungva rākhalang shunga.

Khalangshung khalangshung, ngazek ngazek Phungcham yāngram shangpoiya.’

Laa hi kashā eina Shongphunga matak-khakhaowa. Kharewui laa chi ali khamashāt eina mashāt lāphona. Arui āniwui hiya masot lāphona.

Chieina anili āna hānga, ‘Naniwui Iāpho himāngmakā kateila khaleiluifa khala?  Lei-akha kha sāchitheilui falu’ da hānga.

‘Amei, maleiluimana inina, nali masot mida laa hi kaphokmaya’ da hānghaowa.

Aniwui tui chi khala laa chi kashā eina Shongphunga ningyāng unglākhaowa.  Mina ili mashātta hāngphāphāda laa sāphāphā kachilatei.  Aniwui lapho hi mashung lākhaira jihaida, ānili sāthat haora ji kasā chi thāhaowa.  Akhanama kathā chi ngakarthuilaga āni unguki kachieina hokphei akha ship sangmilaga hanrom zātrom khorshon shongfali phāshak phāzākhavai sāsangmiya.  Hithāda sāda anili leishiri eina mathānthup eina shimunghaowa.

ANAO NGALĀVA SEINOTLALI NGALĀ RĀKAHĀNG

Shongphung hi nao akha māngmaya, nao, mayarnaola maleimana.  Awui nao ngalāvali Seinotla hoi.  Seinotla hi ngalā mathāyaji.  Kha kayākha mathākhala kachi machān sāmana.  Mathāya kachimāng chānsāmaya.  Kha kashānga mi ngasāhaokida ani prei gaharnina sophayolāk eina kachot kachāng, rachan thaichām matheingasak lākla nganao kāya.  Sārila peichaoda shaksāmiya.  Awui ngachān sāri ātham āreng peilāk eina losangmihai.  Laga ānao ngalāvawui ngachān sari chili mina yanglaga, lui nganai khabingli ngazek ngasaka.  Hiwuivāng einala yāron khamahoho yārkhokkhokva kachungkhana ngalā rāngahānsera.  Chithālala awui ngazunlā maningmana chihaoda khipālikhala mamayālāk thumana.  Faling eina Phungcham hiya luinganaina.  Chieina āli Faling Pongkhum eina Phungcharn Ranhaona rāhuihaowa.  Ātam kachida phanitli yaorālaga meisum rāpamchinghaowa.  Ani khanili āva eina āvāvana theimasui Iākhaowa.  Ava eina āvāvana, ‘Inao, hili Faling Pongkhumli favā ngasakrada ningli shāptithaowa.  Anao ngalāvapāva Phungcham Ranhaoli ālei lākrada ningchāng phātlākhaowa.  Ani khani hili Pongkhumshe kashāngashina, Phungcharn Ranhaoshe kachāmashina.  Hiwuivāng eina Ranhaoli mami ngaila Pongkhumli mingai khameina.  Mikumo kaho hiya mayar ngalā lakhava maimāngli yangmaya, khala khararnaobinga kashāng kharei māngli yanga jiya.  Azak mathāda āzak china khisāvaira, wuk katho kachirna khala lumtur eina ham hangkazāna phāmeiya da khararnaobinga hi phaning sera. Mayar ngalābinga āzak khamathā māngli yanga, shānglāklala thāthālu makahaomana, mazā mashaklala thāthālu, mayar mathā, ngalā mathā rakha chili lāngda khi leirakhala?  Ngayur changkatāli nilala, ngasopi ngasopam kachili nilala ningchāng lailai eina manarimrim kazat phāmeiyada mayar ngalābinga chimāng phaning sera.  Hiwuivāng eina shanaola mayarnaola rasa kapang lāka.  Hi tākam eina Seinotla na maili phāhao, āva eina āvāvana kashāngli phāhao chihaida āshi kathum ning mangarumlāk thumana.  Mayar khani china ngalā āyasho Achon Notli ngalā rāhāng thuithui haida ngalā hāngsan rāthuithui haowa.

Ngalā rāhāng kachieina āva eina āvāvana, ‘Inao, na Pongkhumli āleilu mavālei ngaikhala’ da khangahān eina mavālei mara chihaowa.

‘Kha inao! Na Ranhaoli āleitha kilā’ kachieina

‘Ma, I āli ālei thaga’ chihaowa.

Ānina āli rāhuichingkahai wui vāng eina āniwui kasā khavā āzak āmai, Iāshiyo Achon Notna theichup kachina.  Faling Pongkhum hi kashānga shi naona.  Āshi shānglāka kha mayar mamathāmana.  Thangkhameila mathangmeināmana.  Yār kapopla kha yārpopa.  Sāfa raimi makākashunga mina.  Phungcham Ranhao pā kachāmashi naona.  Kha āva mayar mathālāka, mayar khamathāmāng machila, thangkhameila thangmei lāka.  Raila kapinga safa raimi kākashunga mi ākhana.  Hiwuivāng eina ngalā shinam Achon Notna āli kagahaona.  Chieina āva eina āvāvana āwui ningchi yangchaokhui kida āli tamyangda sāchinguwa, kaja khorām akhali tara kasha mathun hai, khorām ākhali malaopop eina shingkei māng eina mathunhai chilaga;

‘Inao! nawui mangkhangai chi khuimanglu’ da khorām khani chi āwui makāli lungmi hai.  Achon Notna hengsāda tara kasha chi, ‘Iya hipā mangthara’ da khuimanghao.

Phākazā ātamli khongphei khani lungmi hailaga, ākhapāli khaisā kasāthei katup hanshi eina katupseo sang hailaga machi kasāthei tumphak eina khaisang mihai.  Ākhapāli zāttungli han thothāp hangkārlaga machi kasāthei kasheiva eina hangkahai chi khaisangmi hai.

Khong khani chi āvana āli, ‘Iwui khalumva Anot inaova, khong khani hi nawui zākhangai pāchi khui zālu’ da awui ngalemli rālungmi hai.

Anao ngalāvana, ‘Yei, āva phāzaosa’ da hengsāda han thothāp khaisang kahai pāchi khāngrak khuilaga; zāphālāk eina zāhao.

Āvana, ‘Inao khisāthu, shai kaphā khai sā maningchāng malā? Nale chipā, shaingai meilā’ da khangahān eina Achon Notna ngāngmayosui eina, ‘Amma, āva, nanao iya khai sā mashaingaimana. Han thothāp shaingaimei thaya’ da heinghao.

Āvana, ‘Inao maningmana, chithāda masālo, kashāngali āleiakha khai sā āshaiki kachina.  Vaitei shingkei amangki kachina.  Kachāmali āleiakha chikathā rnasamphang thukmana.  Hang kakākhavai maleimada wuk ngasheirep eina pammaya’ da kasui tui hānglala, ‘Iwui vānga chi phāmeiya’ jihaoda, āvana ānao ngalāva Achon Notli chiyākha tamkharākta sālala maheng sangphut thumana.  Āva eina āvāvana chiyākha awui ning yangda tamung tamvā kasā chi ngalā Achon Notna theichupa.  Achon Not hila thang khameiva shanao akhanada awui kasā khavā tuimatui hi eina theikhuiya, kaja ātam kasāngkha āva eina avāvana ali rekakharekthāda chammarāsui eina sāngasaklala awui ningkachāng ning mangathalakmana.  Āningli sampānaorikhala chik machilākmana.  Mayarngalāwui ning kachāng kaho hiya saklāk kachanga.  Seinotlāna Ranhaoli ningkachāng hiya masākhui kapaiya ning zanghaowa. Mayar khani hinala āli ningchāngkhai thui thui haoda, thang kachida ngalā hāngsan shirāt rāchinga.  Ngala hāngsan ākha shina zang, ākha shina shokta rakhongli tara kasok thāhaowa.  Ngalā hāngsanbingna khuikhavai ngahan khangarok thāda āshi kathum nala awor sākhangarok chi ngahan khangarok thāhaowa.  Kaje ava eina āvāvana Pongkhumli āleiakha mang kaphā shai kaphā māng mangra khala shaira.  Kha Ranhaoli aleiakha mang kashi shai kashi māng shaimara kachiwui āmachut sākachithei chi, Seinotlana thei.  Chieina tui eina āva eina āvāvali mahānglala āwor eina themlāk eina ngahankā chithei, kaja āleilaga shai kaphāphā shaishaklala makahaomana. Iwui vānga, ningkachānga mayar khamathāli aleilaga kakhum eina āpamlala chi phāmei khārada chiwui ācham eina ngahānka khamina.

Avāvana āli phonglāk eina hānga, ‘Inao! Chimathālo, wuk reprep eina ngashei kachile wuk thoting eina kapamna phāmei’ da hanglala, ‘thāthālo, iya chi phāmeiya’ da ngahānkāhaowa.

Hithāda sākhangarok eina āshi shimkhur chi ningtāphi eina mapam ngarokmana.  Chithālala khikha nganang khangazai maleilākmana.  Shimkhur chi chingri eina leiching papama.

Paoyi Luira sauda āram khasholi rashā rāphangkida khami kachungkha rāuwa.  Atam chili Faling Pongkhum eina Phungcham Ranhaola rashā rāphang khaluida Seinotlali rāhuikida ramayāng kharikriklaga sāmathā kazak-zaklaga kashan kachon khamathāva ngavai riplaga tarārik eina rikvānao thāda rāthuithui haowa.  Ani chi mi kateishili mavāzungla, Seinotlashi shimli rāzung thuithuiya.

Ani khani hi Seinotlali rāhui thuithuihaoda, ‘Irihā Khani, rākahailā’ da Seinotla shāvana seihā mayolāk eina holaga ānili pamkhong ākhashipli pamngasaka.

Seinotla shāvana anili tengkuiseo eina koram nganaolaga manarim eina ningzaoriri hānga, ‘Iriha khani, ishi khor hi mamangphāthumana’ chikhaninglaga, vaiteimāng eina shingkei mang kaphā chi khorām pheokharik pheokharik kahai ākha shipli mathunlaga mihai.

Chieina āninala yāronnao sāthui haokida, ‘Yei, ānee, mangyangusa, ishāneena khuikhami hi khisāda mamangphāra, mangphā lākra’ da hanglaga ānina rida kameoli, ‘Ameovo no, mangusei’ da khalektā thuithuihailaga phāshak thuithui-uwa.

Chieina āchon Not shāvāna āpreivali kasoya, ‘Thākta hampai phumkālu’ da hānglaga, āna hoksā kathaothaova eina awuksā ākhari ākharā shaikaphāphā sāsanguwa.  Sāsang haichanglaga āna hāngluiva, ‘Irihā khanili nanao ngalāvali khor tāksārano, na kasāthei ākatupulo’, kachieina hengsāda maningchung lākla akatupuwa.  Akatup chi sā hampaili heihuksanghaowa.  Kasāthei katup chi, hoksā eina ralral eina hanglaga, khamin eina han chi vatvat eina ngataruwa.

Chieina āvāvana āvali hānga, ‘Preiva, han chi minura, ara machi sanghaolu’ da kahāng eina, ‘Yei da machi tumshap chi sanghaowa.’

Han chi hangda leilakha yārsho khani chili ngalava Seinotlana rara eina khor takkatorpama.  Han chi sontāhailaga khong akha shipli hoksā chi kasāthei katup hanshi eina katupsang kahaia chi, āra hungping eina sangmi hairiplaga, khor ngapausada lungmihaowa.  Ashi kathumla chithāda seichang khongpheili khaisang riplaga khorli ngapaser-uwa.

Khor mangmanglaga, āpreivali hānga, ‘Ara phāzāusa, ishi saikora phāzāserusa, khong khaiserusa’ da kasohaowa.

Apreivala, ‘Yei, phāzaosa, irihā khanili khong khaimi haosa’ da khong khai seruwa. Khaisanglaga phāzaolo da khong chi kachichāchāwui makāli lungvāmiserhaowa.

Apreivali avāvana hāngluiya, ‘Han chi yanglaga ākhari ākharā awuksā kapangsangmi hailu, zātli ngamai hairanu’

Preiva china peikhon khuilaga hampaili kazang sā chi kapang khuilaga chaovānao thāda kharā yārsho khanila, ashi kathumwui vāngla khaisanglaga, ānilila sā chi khongpheikhaship lungmihaowa.  Chieina athum saikora chi kachichāwui khongpheiwui zāt chi kateokha ship shupkhui, sā chi kateonakha ship masikkhui riplaga, ‘Noh, āmeovo phāzaosei’ da kachichāwui makāli phatāseruwa.  Phazāchang kahai eina phanit sāthuihaokida phāshak luwo.  Chithang ngayā chi lumlao chānla laala sānganaolaga pamthaiya.  Pampamlaga ānili pet akha shipli pingasakhaowa.

Akhanama ngathor chi ngathorthāk ngakarthui ngasaklaga chithāda shimanlui.  Shongphungna ānili phāchizāt kazakzakhai thuithuilaga maikāshap kachi eina āthum chi kayāngli zingchar shokngaraipam uwa.  Āthum kathum chili ānao ngalāva Seinotlali khor tāk ngasaka.  Ot saikora chi, kaje kashai kashak chi āvana khangarān sāmi mamānlaga ānao ngalāva Seinotlana otram ngathamiya.

Athum kathum chi kayāngli phāshakta zingchar lumtur kahai eina Shongphungna āni khanili hānga, ‘Irāhā khani, āra ithum phāshakta mai kāshaphaora. Ishi Paoyi yāronnaobing Tangkhul ithumwui khangachā eina ngalo sāserura, ishi kathumla saosa’ da hānguwa.

Chieina ānila, ‘Ya, āwo! Saosa’ da ngahānka thuithuiya.

Chieina āna hanga, ‘Chithā-akha ishi yāmkhupli hokthāngtakahai chāngvei chi akha ship kā kapangkhuilu’ da hānga.

Ani khani chi āshi yāmkhupli kālaga chāngvei kachungkha hokthāngtākahai chi kachichāwui phung khangai chi kākapanguwa.  Ranhao hi sāfa raimi ākha ngasāsal.  Chieina āva chāngveiwui āpong theithangmeiser haokida, chichaiyang serlaga khānghemhem kahaia khala kazeina pharlala mazang kharara chāngvei chi, ‘Hi I phungka’ da kapangkhuihaowa.  Kha Pongkhumpāva chāngvei kaphungwui ārā mathei thangmeinā thumada khala chāngvei phung kaphā phung kashi matheinā kachiwuivāng eina, chāngveibing chi kapangyang serlaga shātho kahaiya kharita chi, ‘Hi I phungka’ da kapangkhui haowa.

Ani khanina chāngvei kakapang chili Shongphung hina, āni hi kachikathā mikhalada kasainakha eina rāyang pama.  Paoyi Shongphung hila mangkhama mi maningmana, miwui kasā khavā theishapa mi ākhana.  Chieina āniwui kasā khavā chi khayangna.  Āni khani chi chāngvei ākha ship khuiphunglaga kayāngli shok thuithuihaowa.

Chieina āna āpreivali, ‘Nala hili kashinakha shokfalu, ishi kathum irihā khaniwui ngalo kasā khayangsa’ da kaho eina āpreivala hengsāda kayāng shokpamuwa, Seinotlala āva eina āvāvali ngasoda pamhaowa.  Shongphungna āni khanili hānga, ‘Irihā khani, āra nani chāngvei phungriplaga ngalo sāyangulo, yangusa’ da kasowa.

Anina, ‘Sāra, mayarnao maning malā’ da chāngvei phungrip ji chāngveili zingyor shunrip ji, sināra kuikarop ngakhumripji, khārei sangripji, manei ngavairip ji, maneili neitheira eina neihai ripji, laga kazei ākha ship singlaga āwui kayāngli ngalo sāthuithuiuwa.  Aniwui ngalo kasā chi, Seinotla, ava eina avāva da ashi kathumna yangpama.  Phungcham Ranhao hi mayar khamathā yāronnao ākhana, āmai āphasā yongying thāya.  Āva khanganapa chāngvei kazei phungkatheia mayarnao ākhana. Āna ngalo kasā chi napnap eina chaovānao thāda ngawoka, achak angawok unglak eina ngalo kasā chi theilaga āshi kathumna yangngai Iāka.  Ana ngalo sālaga āphasā ngarei kha-yotlaga ngatha kazamlaga āmai hungping eina suinip longyam eina, shoklaga ngalong rāakha yongyingguina āngachāng ākhamei hārlaga lāngsolāk eina Iaa khanganui thāda ngawok rāakha yangla makhuila yangngaishona.  Yangngai māngmada āva eina āvāvana ānao ngalāvali mamimarada ningli tipsangtithaowa.  Anao ngalāva pāva I āli mavālei akha kathina phāmeida phaningtithaowa.  Awui ngalo kasāchi theilaga ngalo kasā kathem khala mayar khamathā yārsho chili yanglaga ningchāng khangai ningchānghaowa.  Awui ngalo kasā chi chāngvei makaphung thāda ngavengfa eina hemhem chaovānaona khangaili ngalo kasā thāda khangawok kachak chi ngalosak unglak eina sai.  Khala chimāng machila lungkhorlila hokhai thinglila hirhir eina huihat maji lākla paihemhem eina yongkā haimaya.  Awui khanganap chi hangkhavai makhaleia sāfa raimiwui ngalosakna.   Ā hi chāngvei āphun unglakhaoda mevānao thāda ngalo kasāna.

Ana ngalo sālaka ngareithuiakha, āwui manei eina neitheira china nongnong eina tharik āvā ngahongli ngachao kazatthāhai, kharei hungping eina reitā sināra ngakhumlaga āmai longriwon thāda ngawokrada chakrāakha sārvānao thāhaowa.  Awui chāngveili yangakha angashun āngarei unglak eina phunghao, āwui zingyorna ngalongakha phukphuk eina seichang khameithāhao, āna kasing zeipana nāniton thāhao, kazeina kharik kazam akha hānshi eina rikkhān khangashei thāda phikphik ngashei hao, āna ngalo sālaga ‘ao’ da ‘haha hahaha’ da akui khayitlaga kaitaranglaga kaiakha harvā ākhon kapeiana kakhong thāhai.  Āna ngalo kasā kathem khala raisāri shaksā khangayi, mayar khamathā chi yanglaga lāshiyova Seinotlana sari shaksā kazakzaklaga mimanao thāda pamkhongli mashonsui eina pamlaga yangpama.

Faling Pongkhuma hi mayarla mamathāmana. Aphasāla mangavengmana, chililāngda āwui chāngveila ritlāka.  Ana ngalo sāakha turtur eina achak angawok maung lākmana.  Khanganapla manganap thumada ngalo kasāla sāfa raimiwui ngalosak makāshungthumana.  Chithālala āva kashāngashi nao sāthuihaokida āva eina āvāvana ānao ngalāvali āli milākrada ningli phumtithaowa.  Kha Seinotlapāva, awui mayar makhamathā chililāngda ngalo masākathei chi yanglaga yangkharing khangai yangkharinghaowa.  Khala awukli hithāda phaning kazamhaowa, kaje iya ishāva eina ishāvāna rekkhareklala rekkharek khalairanu mavālei lākmarada ningli phumtithaowa.  Ani ngalo kasā chi āra Shongphungna thei thuithui haira.

Chieina āna anili hānga, ‘Irahā khani, āra shaphaira, nani ngalo kasā themlāk thuithuiya, yangla makhuimana.  Mayarnaowui ngalosak kāshung thuithuiya’ da masot mithuithuiya.

Āna ānili hānga, āra naniwui chāngvei kazei hokhaolu, laga rāpamzang thuithuilu, phāshakusada khor mangkaphā tara makharora chi shingkei māng kachā chi khuimi khala hoksā āmarim kathaothaova chi āwuksā eina manāt romda kasāthei katup hanshi eina katupphaksang hailaga khongpheikharip lungmi hailaga khor ngapa ngasaka.  Laga khor chi mangasuntā ngasak lākla rara eina ānao ngalāvali tākpam ngasaka.  Yasholā Seinotlala hār pāngthei ngaworthāngda sanghairi, kazao ngaworthāng sang, kongsāng ngachā, phāngyai ngavai, kumying ngaveishop haichilaga sāmathā kharikrik hailaga ānili otram ngathamiya.  Awui sāri kasā khala ot kasā ā cham āram khaung, manarirnrim eina khor rākatāk khala ‘Imuilā khani, naniva khor khamang tano, mamanglāk mali aitei’ da ningai phāsā eina rākahāng chili lāngda āwui āzak khamathā chi theilaga ākhala ākhala ningchāng thuithuihaowa.  Chieina ānila hāngkashok khana mahāngshokiji mada, I khuilākra, I khuilākrada ningli ngapai ngarokhoawa.  Shongphungana ānao ngalāvali kahuiapā khani hili sorngasai eina sākhamina.  Āpong ākhali phaningakha, āva yākhangaila yāngaishaphao, lāngkasola lāngsoshaphao chihaida āwui kashāng chi hithālateida theikhangasakna.

Luira phanit chili vālaga ani khanini kachichā ramli-ungthuithuihaowa.  Ungkahaiwuithili ngalā hangsan machatlākla shirātrā thuithuiya.  Chieina ava eina āvāvana, ‘Inaona Pongkhumli aleilu’ da hānglala hāngla mashāthumana. ‘Iya āli mavāleimara’, chitingtinghaowa. Ava eina āvāvana chitheiakha ‘Na Ranhaoli āleikilā’ da khangahān eina, ‘Ma, iya āli aleilākra’ da nganhānkai.  Kathāda na kachāma Ranhao chili āleini khala da mavāleikhavai, malung kharingring kachot kachāng ringkashi sitkhamaret tui hiyāyā hāng chitheilala, ‘Yei, chithārano, chotlala I chot nida, ringshilala I ringshinida, nanili chithālu kachi maningmana’ da nurmachotlāk eina ngahānkāchinghaowa.

Ava eina āvāvana āli Pongkhumli āleikhavai rekkhareklāk eina kasā khala shākhui vairanida tui rotrot kahāng chi shālaga Seinotāna hithāda phaning haowa.  Kaje majamirar marali, Iya Ranhaoli vāphalunghaorada Ranhaoli tuivāhaowa.

Ānao ngalāva Phungcham Ranhaoli tuivāhairada shākhaleoda Shongphungna āwui kazei khuiphunglaga Phungcham shanghaowa. Laga āshan eina hengsāda Ranhaowui shimli vālaga, ānao ngalāvali kayangli āho shoklaga, anao ngalāva shokkhaleoda, ‘Na iwui kahāng manganārakhala’ da āwui kazei chieina āpāngtheili shātta.

Kashāt eina āphasāli khamā mazang ijimada āwui hār khokha kaja ngaherkha shātpheo tāmihaowa.  Anao ngalāva ngacheeda kachap eina, ‘Ithi shurlu’ da Paoyili thāntāhaowa.  Laga ānaolamshong Faling Pongkhumli alei ngasak phalungra chihaowa, manho sei kachungkha hok ngasaklaga āli ālei ngasakhaowa.

RANHAONA SEINOTLALI KAPHOK LAAPHO

Phungcham kateia – Luili changtā vāya,

Rānhao ina – Luila mavāya,

Luila mavāya – Zingchar rakhongli

                O āree sārasai shona

Rasai shonshon – O Ranhao ipha yongringna,

Yongring chili — O, Anotlongna kahaoa,

Anot manho kayākhalo?

Phungcham theilui tun — Silui kashamtā.

O āree thingnā reklaia.

Lapho hi Seinotlali āvāvana rākhuithui haida āli pāng ngasakkahai eina kaphokna.  Phungcham Ranhaoshi mashāngmana jilala āwui kasā khavāli yangkha kharing paishap kacheshi shimkhurna.  Hiwuivāng eina āva eina āvāna kaso phayoda nganaokā kahaiwuivāng eina pengpailāk eina thingphung lui khavāli ningmasanglākla pengmayong zatkachina.  Pengkhamayonga mayar khamathābingle ngalānaobingna ningchāng lailai kahai hi khangachāna.  Khiwuivāng chilaga chikathā mibingna ngalānaobingli ngahom kazat huikazat hi āthumbingwui āchamna.  Ranhao hila chikathā mayarnao ākhana.  Paoyi Shongphungwui nao ngalāva Seinotla hi ngalā kayākha mathāhaoda, yārsho ngarā Seinotlali kahao haokhala?  Awui rasa khangai ningkachāng khala ngalāvanala ningchānglākkahai, aniwui ningchāng khangarok hi mayar ngalāwui ningchān kāshunglāk kahaiawui lungchānna.  Ranhao hina ārui eina tangda Faling Pongkhumli ālei hailala āniwui rasa sākhangai hiya, khi khamākha masāthei ngarok thuithuimana.  Ningchāngsun ngarokhaida, sing nganaoki kachithāda aniwui ningli phaningching ngarokhaowa.  Ani vaikhangai hiya khi hāngpaira.  Ani ākhala ākhala ātam kachā yanglaga ngakum luishitrada ningli tipsangtit hai khangarokna.  Achon Not hina avāvali mayuikhararwuivāng eina Faling Pongkhumli aning kahai eina ngakum kachimaya.

FALING EINA PHUNGCHAM RAI KHANGARAR

Atam khaleilaga Faling eina Phungcham tui shokta rai ngararngaroka.  Rai ngararda khangaphar ātam chichangli Ranhaona Pongkhumli,’O āree ihon, ini ngasungsa’ da hoya.  Tui hi kashā eina tui hiya khitui khanā da chiwui kakhalat mathei thumada āpreiva Seinotlali ungngahāna, ‘Aja ili imāk Reinhaona, O āree ihon’ da hoya.  ‘Kha āna kaho chi khitui khanāda mathei thumada mangahui thumana.’

Chieina āpreivana ngahānkai, ‘Khisāphai shini, ho da ngahuilo, āna nali honriya’ da hāngmihaowa.

Kha Pongkhuma āpreivana hangkhami tui chi khikhalada matheimana.  Chieina khanāthang chi āngaphar luilaga, ayā kaho tākam eina, ‘O āree ihon’ da holuiya.  Kaho eina ‘ho’ da ngahuiya.

Chieina Ranhaona, ‘Hishong rālo ihon’ da holaga, ‘āja ini ngasungsa’ da rai khangarar chili āni ngasunga.  Atam khaleilaga āni ramwui rai khangarar chi kuphaowa.  Phungcham eina Falingwui rai khangarar hi kupkahaiwui thili Seinotla hi Pongkhumwui shimli pamyang pamyang chilaga mapamngai thumada āwukli tarākha chukmacha khayānghaowa.  Kaja khare eina thuida āli mavāleimara kaji phalunga.  Kha ali ava eina āvāvana rekkharek sak eina ākachihut sāthuihaoda, khaleilaga iya pānghaorada āva eina āvāvawui shimli yāmunghaowa.  Sāda makhuithumada āva eina āvāvanala pāngngasakhaowa.  Ani pānghai khaleoda Ranhaona ipreiva phalunga chihaoda āli ngakumhaowa.  Shongphungnala kathāsida Ranhaona khangakum chili mayāmihaowa.

PAOYI SHONGPHUNGWUI KATHI

Paoyi Shongphung hi marānao eina sitmahuilāk eina shāngkakā sāthuihaoda, Tangkhul chāncham thāla mashāng masuithuda, āna kashāng eina khalāngsohaowa.  Khala āna I thithanga silui kachungkha phungvārada phaninghaowa.  Chithārānli āna marān khanongli ānganāyanga.  I thithanga silui kayākha phungvārali khalada yanguwa.

Marān khanongpā china āli mayar yanglaga hanga, ‘Nawui ningli, na thithanga silui tārākha phungvārada phaning dalei.  Kha na maphungvā lākmara.  Na thithanga hoknao ākha phungvāra’ da hangmi haowa.

Ana tui chi kashā eina malung vātlākhaowa.  Khala tui hithāda marān khanong chili mashitsang lākla hānga, ‘Marān khanong kachangva lākle, marān khanong paizāna.’

‘Shongphung ili kateona zeida hāngle, nawui tui hiya tui ākachangva lākle’ da laksāda thuihaowa.

Khaleilaga aramli seimao zangda āwui silui chiyākha chi thiserhaowa.  Seimaona āwui sei thiser kahaiwul thili ali kānchaonao ākhana makeida kānchaowui āhāwui kathiri china kazāda thihaowa.  Ā thithang sei maleisāthumada marān khanongpāna kahāng tāzak eina āli hoknao ākha chiphuna ji.  Chieina ācham āram kākashunga miwui āchamli kazanga khararnaobingna kahāng, Kashāng hi Kasā Ākhavā Varena khamina.  Kachichāna khalatta sākakhui maninglākmana.  Chieina āra I shānghaira, khipālikha mangachee luimarada lāngsot tui matui shārada hānga.

Written by Kanrei Shaiza

From A Journal, The Legacy

Please follow and like us:
error0

Leave a Reply