Chamtha eina Chamthei

Shangkhana Naothei Sangkhami

Akhama kathā ama chi ungura jihaoda, agatona pamngaretli athai.  Pānguki kaji eina amana, ‘Amei, Ieishiyada mahānglākalo, chithā shārkho’ da hānglaga zathaowa.  Zatta kong kānnaikha kaji eina, agatona, ‘O amei, Ieishiya’ da vaotārasai.  Amana malung vātlala maphāphalungmara jihaoda latvālaga, khisāda ‘leishiya’ jikhala da akharara.  Kala chithāda vaolui akhaCHINAOSHAI zangrakhoda hānglaga zathaowa.  Agatona kharewuithāda ngashānpam shona kala kong kānuki kaji eina, ‘O amei, Ieishiya’ da vaotālui.  Amana ‘Chinei, nana ngashitkahai kaihaokada chinaoshai khuirakho’ da hānglaga unghaowa.  Achālakha chinaoshai kazang chi eina zanga.  -TLS

Mipha

THAODO:                                        Mikumowui ngachaili zangga jiakha ngayeikhui, chimaning akha kharar ngahongle shangkha sāda kazat sāyur

CHINAONI:                                      Khararali Chamtha, agatoli Chamthei hoi.  Aniwui zakla, anili ngasoda naothei sangkhami favā khanila azak ngaraichai.

RIKRA MIKNGAHAIZOT KAHAIPA:  Khararchān hiwui khamataiya mipha akhana. Awui khangachon mānga eina mikumona shangkhashi shimkhur katongali khayui samphanga.

Achālakha nao kashuma preigaharni okthui sai.  Ani wuk khananglāk eina pamda leilakha Thaodo kaho yārkhoka akha yaothuirārā sai.  Aniwui wukakhanang chi theilaga, khiwuivāng hiyākha sifada kapam khala, da khangahān eina, ‘Ini naoshiyo maleimada ringshi chinga, chili lāngda ishiwui fa eina tangdala nao shumhaowa’ da ngahankai.

Chieina khamipā china hānga, ‘Nanina iwui kahāng nganāra jiakha ina milila, falila naothei sangmira, kha mi akha, fa akha chiya rarkahai thārān iwui yar sāphalungra’ da hanglaga milila, falila naothei khanini sangmihaiphungda thuihaowa.

Khaleilaga atam ungkashungthārān azak ngaraikachā mayarnao khani, favā hungkhama khani da ngashirtai.  Nao khararali Chamtha, agatoli Chamthei hoi.  Lumtir eina nganaokāda rarura kaji eina rida Thaodoli ngashitkahai tui phaningungda preigaharna rārāra jihaoda ngaleikhurli mi akha, fa akha da thumhaowa.

Kachachangda shangkha chi thang zimikha mi ngayeikhuilaga rārāsai.  Kala kathāli, maringphāli, nao khanini chi ara rarhairara jo da rāngahāna.  Kha rida ngazekpingkahai athishurda preigaharna hithāda ngahānkai, ‘Nana naothei sangkhami athishurda mila, fala ngashirshok papama, kha kalāshilāk eina nao akha fanao akhava thihaowa.  Chiwuivāng anili chifarumhaida leili’.  Kala chikhur kadhar mashonshei eina sākahai chi chithei khaninghaowa.

‘Phai, ani thihaowa kaji chi mamashung khala I kapā yangga’.

Chieina āna khai eina pāshā khuilaga chikhur tungli kapā kāyang-uwa.  Atam chichangli hupaingai haida pannngda huipai kachi eina chikhurli thumhaida khaleiya mayara chi makhangrarthuda manashokrāsai. Chi theilaga Thaodona hānga, ‘Ngashitkahai athishurda nanina khuikhangai mila, fala avava khuilu kala mi akha, fa akha iwui thi shurranu’ da hānghaowa.

Ning kāhairasā haokada Chamtheina amei, ina shurthuga ji, amanala, I shurthura ji.  Kha agatopāna hānga, ‘Nana shimlui kārāna.  Ishāva eina ishāvāli nganaopamda shimlui mayonlu, paishonaona khangachā shim tungphalunga’.

Tui hi hānglaga ana fala kateopā thānphungda Thaodo thi shurthuwa.  A mazatrang lakha awui mirinli kalākashi rāshok phalungra kaji theihaoda nānārong akha ashi yamguili lingsanghai.  Laga āmali hithāda hānga, ‘Amei, I ringda leilakha eina tangdava nānā hi mangahui mara.  Kha atam akhali nānā hi ngahuihai akha nagato I kachotkachāng samphangda lei, maningakha thikahaina da theilu’.

Shurzatta shongfa tangkhai shakha zatkahaithārān Thaodo ngashuingaihaida khararli zanghaowa.  Chiwui ngalem changli RIKRA MIKNGAHAIZOT kahai akha kaporham pur-pur sheilaga pamsai.  Ana ngathumsāda, ‘He mikumo, na kali vānikhala’ da ngahāna.

Mipa china hithāda ngahankai, ‘Awo, ishava ishāvāna zangkasāwui athishurda mayām kapai eina mipā hiwui athi shurkazatna’.

Chieina ana hānga, ‘Ira, nana iwui kahāng tāzak eina sākha na mathimara, chi maning akha, na athit hina, mahanungluirarmara.  Ana nanila tukshaikhavai hotnāhaora.  Kala nani rilu, ngaraisālu, I āngachirhaoga, āngashui haoga jilala, ya machilākalu.  Awui thi shurtitlu. Chi maning akha shangkha ngayeikhuiIaga tukshai haora’.

‘Shimli vākashung thārān tara ātākhuilu, thing āphākhuilu’ jilala, awo, ayā kapharā naona tara tātheiralā, thing phātheirala, da ngahānkalu kala nawui sākapai sāda ringkhavai hotnalu’.

Hāngchitheicham, Thaodo ungrāsai. Zatusada hānglaga athum kathum kaponruirui zatthuihaowa.  Kha zatlaga rida RIKRANA hāngkahai tākam eina Thaodona hānga, ‘Ira nani rilu’,

Ana, ‘Ngachee-a marilengmana’ da ngahānkai.  Khaleilaga Thaodona hāngluiya, ‘I angashuihaoga, ngaraisalu’.

Ana ngahānkālui, ‘Inila shurra, mangarailengmana’ jihaowa.  KhaIeilaga angachirhaoga ngaraisālu jilala chithāpapamhaowa. Chithāda shim ungshunguwa.  Shim ungkashungthārān āpreiva eina naongarā akhamei ranran shoklaga mathanthathup, aja-a han kadhar shairalida ngaraipamsai.  Anili tukshaikhavai khangarān tārākha sai.

Chamtheili Thaodona hāngluiya, ‘Ira, ham hangkhavai tara maleimana, tara ātākhuilu’.

Ana ngahānkai, ‘Awo, iya āyā kapharā naona, tara tātheirala’ jihao.  Chiwui thili, ‘Thing aphākhuilu’ jiluiya. ‘Awo, iya aya kapharā naona, thing phātheirala’ da ngahānkakā eina mangayeiphāthuwa.

Naomeikapta anili sāthatkhavai khangarān akha sai.  Chiya meifa akha shātlunglaga ashi shimkhurwui mi katonga zangda meifa kuimareida pheichak sā-uwa. Mikumona thangmei meihaoda, mahon khaninglaga ashinao akhali meifali sheisanghaida, pi-i-i da ngawokphātlaga thikahai eina, nanao kachanglāka da avāvana khonshi.  Chithāda avava maron maron sheisangserkahai eina naodava mikumonao eina Thaodo ani mānghaowa.  Ani mahonlaga kachichāwui kathem awor khuishokta namzang khare ngapai.  Mikumona yangkazazaklaga, kānam kaja namteihaida mazangthuwa.  Hi theilaga, ‘Hei, ira, na ili sāki kaji aikho!’ da Thaodona hānga.

Awo kathāda na hirikhali ina namzangpaira khala, meifali phei ngahuikhuida chaktei kahaina chikhaninghaowa.  Khaleilaga pheisin sākazazaklaga awui yāng khalei zaikora khuishokta meifali namphāpsanghaowa.  Chieina, ‘O, ina lāknikā jiakha nana lākhaira (I rihaira)’ da Thaodona hānglaga meifa lungli akhamei lamkha shoklaga thihaowa.

Thaodoshi shimkhur katonga sāthat kahaiwui thili awui fa hungkhama thānphungda athumna rida kharā shongfa chi shur-ungshuma.  Kharewui tākam eina shongfa angachaili RIKRA MIKNGAHAIZOT kahaipā kaporham sheisālui.  Ali theikhaleoda, ‘Awo, na maningsi kaje ini malatung mara, ningshilākhaira.  Ara iram tānāhaida shongfala maphaningungrarthura, kathaolu jikhala?’ da Chamtheina khangahān eina, ‘Mashunga, naramli mahanungrarmara.  Arā chili ngashānvā akha leimin kahung kathei kaphung chili ashoklu.  Chili kha akha leisāra.  Chili akashok eina nawui sakapai asānaolu’ da khanongpā RIKRAna tamchithei.

Fa thānphungda zatzatlaga hāngkahai kaphungton chili akashok eina kha akha leisai.  Kha chili hengsāda shokzanghaosa jilala theikhamasui mi khipākha maleithuda vaishāt eina āram harshāngli ngathumpama.  Atam chithārān tantak vihaoda khalungli mi tārākha maleisāmana.  Sophayolāk eina khanganao ngalānao akha mā phuida leisai.  Harna awui mā kazā eina thaireng singlaga shi-shi-da yāmhai akha ngalāngda unglui, yāmhai akha mayara china kashamunglui kaji eina ngalāva chi malung vāthaida ajawui har hiya khi kasā khalada har chi harshangli kashamvāshum kaji eina manarim mayar khamathā akha pamsai.  Chieina, ‘Amei, namāng hili khi sākapam khalasei’ da ngalāvana khangahān eina, ‘I ram katāvali vālaga iram maphāungtheithuda khikha masākathei eina hili nathum kathā mi khipākha maleisani khala da honkapamna’ da Chamtheina ngahānkai.

Mayar ngalā sāthuda akhala akhala vaishisā eina ngazeklaga ngalāvana ashi shimli thānshokhaowa.  Apā makhalei kala chinaongarā makhaleiwui maramla hāngsera.  Kala awuivāng kashakazā mathālāk eina ngarānmi.  Laga tantak ungnanai anina awor akha sai; kaja Chamtheili vaichumli ngathumhaowa kala ava eina āvā khaungthārān ngalāvana hithāda hānga, ‘Ava eina āva, aja zimiksho ishiwui hokva kahaka chi eina yārkhoka akha ngathasa da yorrai.  Ina āpā sāvaisada ngathakhuisa jilala nanili mangahānla kathāda lopaira khalada malokhui thuwa’.

Tui chi shākhaleoda ava eina avāvana, ‘Aruikā, āthangkhala ngahomkhuira, yaronao chi lokhuilaga napā sāngasakra’ da hānga.

Chieina, ‘ava eina ava, ina ngashan kasāna, hili thumhaida lei’ da mayara chili vaichum chi lānmikahai eina ningzaori eina shokrāsai.  Ali theilaga ava eina āvā ringphālākhaowa, kaja ashi shimlui khuikhavai naoshiyo akhala maleimana.  Chieina lumtir eina nganaoda ngasopamlaga mayara eina ngalāvanala mayākhangarokwui athishurda anili ngakum ngasakhaowa.  Awovashili ngachonda ot sākharum eina shānglāk, ringphālāk eina okthui.  Shimluila āna khuihaowa.

Thang ngathorkha Chamtheina sā rengkhavā eina chaovānao khamathāva akha leisai.  Chaona ri, favāna alung zang, Chamtheina nao da rengthuwa.  Rengzazatta ngaphannaikha kaji eina yongthui hai, thāhaora da ānganing akha chaonala nganingmi, chithāthāda kaphung mati phangā kānhaowa.  Kala zimik tunnaikha kaji eina chaonao chi ngalungpam akhali kashuirak eina shimānhaowa.  Kali ngathumhao khalada kapeikhayang eina lunggui tungli ngalā khamathāva akha pamsai.  Ngalāva china, ningzaori manarim eina, ‘He mikumo! Ini ngareo nganaosa. Ina yui akha nawui favā chi iwui sājira’ da hānga. Yangvālaga ngalā mathāshunhaoda, mathānthup eina, ‘Ngareosa’ da vai.

Ngareo kachang kaji eina ngalāvana yuihaida, Chamtheiwui favā lungkhurli tuksanghaowa.  Tuksang hailaga ngalāva china hānglui, ‘Mangareoluisi khala, nana yui akha ili khuilu, ina yui akha nali khuira’.

Mayāngarokta ngareolui kaji eina ngalāvana yuihaida Chamtheilila lungkhurli tuksanghaowa.  Shimshong ama Chamthana ngathor kachida nānārong thuiyang chinga.  Ngathānthang ringsara eina leisālaga chithang ngathorva nānā ngahuihairasai.  Chieina, igato maleiluimana.  Mathichaolala kasak shokhaira.  I vāphalungra jihaoda zātrom romkhui, khorshon thaiphung, awui favā thān, shilenkhara ngava da thuiuwa. Zazatta apam akhali akashok eina āgato preiva ram ngasāsai.  Ali theilaga azakla, favāla ngaraichāhaoda, agato preivana, agahara ungralida phaninga.  Kala ‘Nawui sarenva kachishong vāda hirankha jikahai khala’ da shokngarok kakhui eina Chamthana khikha mahāngmana.  Kha awui ningli hi igato preivalākada theihaowa.

Ngayā ‘piusa’ da kaho eina Chamthana ‘I akhama sa arengluifara, mang nganāpira’ da aniwui ngachaili kachon akha rānkhamlaga piya.  Ngathor kathui eina phāshak phāzā kazaklaga, awui favā thānphung, kazei ngava jilaga sā rengthuwa.  Agatoli suikatho chaovānao chi leisāluida pharnaikha kaji eina yongphutthui hai, chothaida nganingkhui akha chao chila anganinglui, kharomvālaga pharshap eina yongphut thuihai, thuihai ji.  Chithāda vāshum kaji eina ngaphan naikha eina lungguipam akhali chao chi shimānlakhaowa.  Kachili ngathumhao khalada kapeishang kapeitā kaje lunggui tungli ngalā khamathāva akha pamsai.

Ngalava china, ‘He mikumo, ini ngareo nganaosa. Nana yuiakha nawui favāchi tākam eina akha mira, ina yuiakha nawui fa I khui jira’ da kahāng eina, mathānthup rārāsai.

Ngareo kachang kaji eina Chamthana yui haida, agatowui favā lungkhurli sangkahai chi khuishokmi. ‘Ngareoluisa, laga nana yuiakha, na takamkahai mi akha ina mira, ina yuiakha nali ina khuira’ da ngalāva china hāngluiya.

Ngareolui kaji eina Chamthana yuihaida agatoli khuishokmihaowa.  Chinaoni ringkaphā! kachichāwui favā thānriplaga shimli khaung eina Chamthei preiva matakkhakhaowa.  Agahara kachipā, ama kachipā matheirarthuda khorām khami sanairpam haowa.  Awui maphākakhui chi theilaga agatona, ‘Ishāmeili miri haono’ da kahāng eina minaowa.  Chithang ngayā ashi har taithat, zamshei, vaitei phutlaga phāshak phazāthai.  Kala ani chinaoniwui, shimkhurwui khararchān sathaiya.

Ngathor kathui eina agatona ningkhamawong theihaoda, amana hānga, ‘Ina napreivali khikha machonmakānlākmana.  Mashitsang akha nawui shilenkhara eina ili kaikhani sāhaolu.  Laga ashee matālāk akha khayon maleimana da theira’.  Kachachangda amali yorshaktāhaida akai khani sāhaowa, kha ashee zapta mashokmana.  Chieina āphasā chi khuiphunglaga khanongnao akhali khuivā mida ringngasakluihaowa.

Ringungkahai eina amana agatoli, ‘Iram ungusa, khangachā shanaona miramli favai mayarnaona miramli mafavāpaimana’ da kahāng eina agatova maungmara jihaowa.  Akhama kathā ama chi ungura jihaoda, agatona pamngaretli athai.  Pānguki kaji eina amana, ‘Amei, Ieishiyada mahānglākalo, chithā shārkho’ da hānglaga zathaowa.  Zatta kong kānnaikha kaji eina, agatona, ‘0 amei, Ieishiya’ da vaotārasai.  Amana malung vātlala maphāphalungmara jihaoda latvālaga, khisāda ‘leishiya’ jikhala da akharara.  Kala chithāda vaolui akha CHINAOSHAI zangrakho da hānglaga zathaowa.  Agatona kharewuithāda ngashānpam shona kala kong kānuki kaji eina, ‘0 amei, Ieishiya’ da vaotālui.

Amana ‘Chinei, nana ngashitkahai kaihao kada chinaoshai khuirakho’ da hānglaga unghaowa.  Achālakha chinaoshai kazang chi eina zanga.  Hithāda āram ungkashung eina ashi agatoshiwui kashang mirin ava avāli hāngchitheida hanrom, zātromla pheimiya.  Agatoshina hiyākha ringphālala amapāva ngarālui mavāthuda ahangluimāng vākazā eina awui mirin chiyākha maringphāmana.  Ani chinaoni pākta masāngrang lakha ahanglui maokakhane, ma shokkaphok eina thangkha pao akha rāhāngrāsai.

‘Nagatoli panglāk eina kazāda lei, nali thākta rāngahānlu ji’.

Pao chi kashā eina awui ning tāphup machithuwa.  Agatoli angahānsa jiakha khawo zārhaida luila machihopai, mavā-asa thihaikachang akha kathei masamphangluimara.  Thangkhamāng mamaokhangakān ahanglui chi zingarāda amaohailaga agatoli asamphangkhavai kala katāram chili thangkha eina vashungkhavai sara da harkhon nganāpiya.  Kala ngathorthākva āmāng zatuwa.  Zazatta chotnākahai eina ngashānhor kahai kaphung akhali khor mangkhuida agatowui ramshong ngashānkhavā eina agatoshiwui kayāngli chikhur akha thei.  Chi theilaga ning shak jihaowa kala hithāda phaninga, ‘Mathirang lakha vasi kaje phālākra kha ara igato okathui eina kānthuihaira kaji theitheilaga I khivāsānā, mavāluimara, inili ngasopamlu, okthuirumlu kaji kaphara eina matamhaisa phalungmana’ da ana sitmahui laa akha sai;

‘0 itaoda 0 kathhale

Ehe eh ongahan seikha,

0 leumeilung chakinnei (2)

Ehe ongashanseika herkhanlung nganiye

0 herkhanlung nganaiye,

0…o chikaphungda theikhurnao mashengsuwe,

0…o theikhurnao mashengsuwe,

0…o avi vuksatta, 0 remsam ngateiphalungei”.

Laa chiwui kakhalat: 0 igatoli kazāle, rāngahānloda pao chiphunrai.  Angahānsa jiakha luiotmangā mahorhaipai.  Kha thālala vāngahānsida harkhon thuinganai.  Vālaga shongfa ngachaili ngashānvā kaje chikhur nganaozao mashonshei thei, lyāvo, ini chinaoniya kapharā eina ramsom ngateiphalunga. Laa hi sālaga aramshong ningmayungri hanunghaowa.

Written by,

Tangkhul Literature Society

From A Journal, The Legacy

Comments

  1. Your place is valueble for me. Thanks!…

Leave a Reply

Your email address will not be published.