Zingtai Mansingla

Zingtai Mansingla

 

Mipha

Vahei: Seitangphungwui (name of a village) Vahei kashānga kala khararchān hiwui yārkhokana.  Awui rasa kathi rasut ngasāthui haowa.

Mansingla: Zingtai Mansingla kameonaona.  Azak khamathā kala sak sākathei Tangkhul ngalei ngayaovā serra.

Khalengshang eina Apreiva: Mansinglashi ava eina avāna.  Ani hi chāmlāksai.  Kha aram Rong ngayiwui kameoli vāpokhuida shānglāk haowa kha tuingashitwui athishurda nao chiya leiman runlui papamhaowa.

 

Zingtai kaho kha chili naokashuma shimkhur akha leisai.  Gaharawui ming Khalengshang hoi.  Awo-ayi thotli shānglāksāda Khalengshang holala naokashumwui tungli ashiwui kachāmla hāngkhavai maleisāmana.  Wuk-kakhanang, ringkashi zaikora hi theida ana saklākeina shar sālaga aramwui pangshap khaleiya Rong ngayiwui kameoli akhorumda ot khani apoi.  Kapo ot khani chiya; Lan kala Naona.  Awui kapo khuisangmida kameona hithāda hānga.  ‘Nana kapo chi mayāmi thathuira, kha nao chiya iwui yar sāra’.

Tuingashit athishurda akhama kathā aprevana shim kānshoklaga lui vāukida kazat chithārān rimarālāk eina konghār akha awui mongkhuili rāpada phariksanga.  Atam chichangli preivachi pha thuihaida chithang eina nao vaiphokhaowa.  Kala kameona ngashitmi kahaiwui athishurda ashina yāmgui, lui khavā eina kasāthei, vat, pai, mā kala lingkasang ot zaikora makaphā maleithuda shānglākhaowa.

Angasut ungshungda apreiva nao pharāhaowa.  Leiman ngashitsang kahaiwuivāng nao chiwui ming Mansingla hoi.  Nao chiwui apān, asho-alep khamathā hāngkhavai maleimana.  Kameonao sāhaoda yangla makakhui kameonao thākachanghaowa.  Ngachānsei kashang-kata khipākha makhangazek, makakahao maleimana.  Awui otsak, pāngthem zaikora khari-kharak makaphutmana.  Phāngyai, chāngkhom, phingui, luirim, thangkang, khuileng kala aphor kazang kachon katonga ana masākathei maleimana.  Aphor yur peida avawui wuklungli leilakha kameona tamchitheida wuklungwui eina themkashokna.  Aming zatlāk kaje Zingtai kashan chi awui eina haokaphokna.  Kameoli tuingashit sākahai chi phaningungda ani pregaharni ning tāphup machilākthuwa.  Chieina naoli luila machangtā ngasakmana, tara kata eina tangdala jakren nganālaga tāngasaka.

Atam chithārān aming zatlāk kahaiya yārkhoka Seitangphung awungawui naomayara Vahei hoda okthuisai.  Mipā hiwui akho-ayāng, asho-alep, phathing khaung hāngkhavai maleimana.  Yāron kāphāuda rasa kaphā atam unghaowa.  Ngathingshang ngathingtālaga Zingtai Mansinglawui pao anala shai.  Amik eina yangkhui chaorada thangkha samkhan khankharik hai, malao neijang ngavaikhui, samsali awon shāp, khanāwui sāri peida sākhui, shilenkhara ngava, luirim tip kazazaklaga yārtuili parphungda kahairiri Zingtaishong yaothuitāhaowa.  Ana kha chili tākashungthārān mi tārākha maleisāmana kaje kachungava lui vāhairasai.  Ngavei ngalemchangli shim kahak akha leisāda chili shok khayanga, ngalānao akha chihorchop eina rā rakpamsai.  Ngalāva chili theikhaleoda leikashi, ningkhalum, ringkaphā, khamathāna Shakespearewui khararchānli ‘First sight, first love and love but forever’ kachichi aniwui horzakhaowa.

‘Achon pamuralā’ da angahāna.

Khayeklap eina, ‘Mha, rā raktalei, na kali khavākhala? Rāpamlu’, da awui rā haizanglaga pamkhong khuimi.

Awui kazei kayāngli shunhailaga shimlungli ani ngasompama kala akhala-akhala theikharewui eina leishāt ningchān ningli phumriphaowa.

Mansingla, ‘Amei, na iramli shimzun khaleilā?’

Vahei, ‘Khipākha maleimana’

Ani khararchān sānganaoda ngasopamlaga kahaisi ngarok kahaiwui thili;

Vahei, ‘Khi thumsāsi! Ram kachiva nali khangachān chi shālaga iwui mik eina yangkhuichao shida phākharā lāka.’

‘Ina tui akha hāngga, Nawui ngasotnao leihairalā kala chān kasamla khaleilā?’

Mansingla, ‘Khi leiluira, ithumla nathum kathāwui zakmai khamathā ngachānsei kahai pao shai.’

‘Shanao sāhaida kha makānshok khararmada atam akhali nathum yaothui rārāsārada honchingching khaleina’

Tui chi kashā samphanglaga khaniniwui tuimatui palia ningwui khangatar kaping china mataimeihaoda konthemtui khikha mamatui ngarokluithuwa.  Ngalāvana kashakazā ringphālāk eina ngarānmida ningyāngunglāk eina zāngarum, mangarumda ava avā maungranglakha eina tangda ngasopama.

Vahei, ‘Inina hiyākha ningsang ngaroklala nava navāna mamayāmiakha khathāura?’

Kashikha machuklaga Mansinglana ngahānkai, ‘Phāzāuki kachieina, imāng mazāngaimana ini ngarumsada ili holu, ina ngaga chikhaningra.  Kha ishāvana, khisāra khala Mansing, ya jihaoluda hāngakha ipāng rāngakhunkhuilu.  Kala piusa kachieina imāng mapitheimana, ini pisada holu.  Ina ngaga chikhaningra, kha ishāvana khi sārakhala Mansing, ya jihaoluda hāngakha ipāng rāngakhunkhuilu.  Chithāakha iniwui kaphaning ungshungra’.  Hithāda sāki kachi ot saikora hāngchitheihaowa.

Ara tantak ungura kachieina, ‘Amei, na khayaothui khaning haolu’, da yaothui ngasak haowa.

Tantak ungrānuda Mansinglashi ava eina avāva ungrāsai.  Kayāngli kazei shunkahai chi theilaga anao ngalāvali khipā rākhalada ungkhangathing thārān matheireksek eina kathākhala, Seitangphungwui minada hānga.  Avāvana ahokhuiluda kasoi.

Makasokaphā sāda pheiteknanai, ‘O Amei! Nali ishāvāna unglu chidalei’.

Khashāngsheilaga ungrāsai.  Awova ani khararchān sāphokuwa.  Nao ngalāvali ishiwui harvā chi taithatlu kala zam sangluda kasoi.  Mathān thupthup shebā sai.  Khararchān sāmamānlaga ashi naongalāvali ngakum khavaila kachānsama.  Hengsāda ya machilala mayāmi khangai ning chitheipapama.

Nao ngalāvana kashakkazā ngarānda zam sangmi, khong khaimilaga, amei, phazāuluda hānga.  Chithārān, imāng mazāngaimana, ini ngarumsada kahāng eina ngaga chihaowa.  Kachangchangda avavana khisāra khala ngarumzāluda hānga.  ‘Avait! Ishāvala ngathānthang hithāthā jila? Kathāda khamili ngarumzāra khala’, da khayaklep eina ngakaishi khaninga.

Kha mayara china, ‘rālusei’ da pāng ngakhunkhuihaowa.  Leishiri, ningzaori, phākazāwui ringkaphā ngatei, ngarumkazāwui ringkaphā ngatei, ngateihang kahaiya okathuili kapān thāhaowa.  Phazākupuda awova ani khararchān sāluiya.

Kapi atam rāhaoda naongalāvali, ‘Nameiwui bed sāmihaolu’, da kasoi.

Leishiri awui yāngkheili tipsangkahai chāngkhom, luirim pheishokta bed mathāsek eina sāmi.  Laga amei, piulo kachieina imāng mapitheimana ini pisada kahāng eina ngaga chikhaninghaowa.

Kha avana, ‘Mansing, khisārakhala? Ya jilu’

Mansing, ‘Avait! Ishāvala ngathānthang kahithā kasailā?’

Kha mayarana pāng eina ngakhunkhuida ani ngasopihaowa.  Hithāda nganailāk eina otsakrumhaoda ishi Haowui khangachā mākakhām kala shakazā ot masāluila chithang eina thuida ani ngakumphokhaowa.  Kumkha shikha shānglaga aramli hanungugada awo anili hānga.

Chieina awovana hānga, ‘Ishila khalāknaona, nashila awungala awungana kala khalāknaola khalāknaona.  Chieina inao hili phāda mashakzāthuda maishihaira.  Tha-i-lala manhova khamiphalungrali.  Nashina manho matikchālāk eina miakha inala sāchiphunshap chiphunra’.

Mayara, ‘Awo, nana ningkachāng pomilu’, da kahāngeina nashi shimwui eina thuilaga ishi shim eina tangda simuk kazikmāng eina pārengsāda machatlākla tāshung ngasaklu.  Inala inaowui vāng kashap eina tangda shaksāmira’.

Awovana kahāng chi ava avāli kala shangnaoli ungngazeklaga mayāngarokhaowa.  Kala ngashitkahai zimiksholi seibing chi thingrong chārinda hok-hokta Zingtai vāshunghaowa.  Kala Mansinglali thānshangkhavai khangarān kuphaowa.  Seitangphung eina Zingtai hi mile tharuk shikhana.  Manho sei hiyākha mikashap hieina Vaheishiwui kashāngla ngalatta kachi theikhui.  Zingtaiwui mibingna Mansinglashi preigaharnili athākhavai sipa, talla khonglaga lumlaophup phei kārphokuwa.  Sei kala seikahombingna ngapuining eina tai.  Ashi preigaharnili thākhavābingna ngapuining eina shangda raimibingwui kashang kata thāda ngashumnir hai.

Okthuida Tangkhul ngaleili hikathā ringkaphā, kashāng khangalat malei ngayao rangli.  Zazatta Rong ngayi ngalemli shangkashung eina ngalei ngachakkhaida akhur kahakva akha leisai.  Mansinglali mik mashomi haokā kathāhaokhala, phei kārchām haida akhur chili tāzanghaowa.  Ngalā khamathāvali ngaleina mayuisanghaowa.  Ngalei ngachak kahai chila ngaphinluihaowa.  Ngaphayāng yām ngathumkapai pam phāthuserhaowa.  Otshot hi theilaga Vahei ningrei mangaihaowa kala ning kha-mathing khaung eina Rong ngayili yongvai.  Chili vākhayang thārān nayilung chili Mansingla ngachān sāri shaksā kazazaklaga rā rakkapam theida ala ngayi chili ngawokzanghaowa kala ani kathi rasa sāda kameo ngasā thathuihaowa.

Kathāda hiyākha ringkaphā chi hiyākha ringkashi onhaokhala?  Phaningla makhui, mangshong thai.  Kha ithumna phaningungsa, avāvana kameoli leiman zanghai kasāwuivāng Mansingla kahona.  Kameoyar sāra chihaoda apreivamāng machila agahara Vaheila kameoyar sāthui kahaina.

A thikahai eina mibingna hithāda laa phoka;

O! Zingtai Mansingla,

Tara tā jakren nganāya

O! jakren nganāya,

Navāna vatkho lovaiya

Seitangphung Vahei eina Zingtai Mansingla zakmai mathei ngarokranglakhawui Laapho;

Zingtai Mansingla,

Tekmatei phaningthaithaiye he!

Phaningthaithaiye he! O tematei,

Azak matai ye.

 

Khaoruiwui changkhom

Siningngei, ngalei tungshungngei he!

Khaoruiwui phung hi (Phāngyai)

Kabolang manring eina sai (muga)

 

Seitangphung Vaheiyo he!

Ngachansei ajada theiye he!

Ngachansei ajada theiye.

 

Shimkham shumilo he!

Kabolangthei kakhui miga,

Kab lang manring phangyaili

Phorei sāsangngei.

 

Phorei chimangjo?

Areiphor langchingkui naone!

Lang hingkui tha eh

Sanchungkor changjingautne he,

Mansinglana sāchithei eh he.

The end

End Note:  Hiyākha ngachānsei kahai ngalānao Zingtaili okthuisai, rakhongli khavā mi zaikora a tarāle chiakha khi phaningrado?  Ara kha chili mi khipākhala mapānthura.  Khangachāwui rakhong kala tara chiya leipapama, kha khipānakha mashichinmana.  Apam chili vāda ithumna atam chithārānwui mibingna kathāda tantak changtā, khitui matuisā, khi laa sāsā kachi kaphung kachui chiwui eina ngashāntāda machukyangsa.

Zingtai kalilei?  Wunghonwui eina yangshok-akha kaphung kachat akha zingtunshong lei.  Chili Meiteiwowui atamli Zingtaiwui mibingli pekari maphung ngasakla charong sāmathā ngasakta Manipur Zingtaiwui eina Assamli chathei supply sāsāda khare kachānga khahi maram khani hiwui vang aming zatlāksai.  Mi thihailala kha shimān hailala aminga naothot kachida malairalā?

Source: Empowerment of Women Through Traditional Technology by Dr Sinalei Khayi

 

Written by K.K. Hugh

Tangkhul Literature Society

From a Journal, The Legacy (2010)

 

Please follow and like us:
error0

Leave a Reply